Isparta’daki Tarihi Hamamlar ve Günümüze Ulaşan Hamam Kültürü

Isparta denildiğinde akla yalnızca gül ve lavanta değil, şehrin geçmişinden bugüne ulaşan mimari yapılar da geliyor. Bu yapılar arasında hamamlar ayrı bir yere sahip. Osmanlı döneminden kalan hamamların yanı sıra Selçuklu ve Beylikler dönemine uzanan örnekler ile günümüzde hizmet vermeyi sürdüren hamamlar, Isparta’nın şehir kültürünün önemli parçaları arasında yer alıyor.

Ancak Isparta’daki hamamların tamamı aynı döneme ait değil. Bazıları tarihî yapı olarak korunurken bazıları günümüzde yeniden düzenlenerek hizmet vermeye devam ediyor.

Dalboyunoğlu Hamamı: Isparta’nın En Büyük Tarihi Hamamı

Isparta merkezde, Ulu Cami’nin yanında bulunan Yeni Hamam ya da Dalboyunoğlu Hamamı, şehrin en önemli tarihî hamamlarından biri. Kültür ve Turizm Bakanlığı kaynaklarında Isparta’daki hamamların en büyüğü olarak gösterilen yapı, kadın ve erkek bölümlerinden oluşan çifte hamam özelliği taşıyor.

Hamam, Sav köylü Dalboyunoğlu Hacı Ahmet Ağa tarafından yaptırıldı. Yapımına 1689 yılında başlanan hamam 1693 yılında tamamlandı. 1697 tarihli vakfiye kaydı ise yapının vakıf sistemi içerisindeki yerini de ortaya koyuyor. Hamam gelirlerinin cami ve okul gibi vakıf eserlerine ayrıldığı belirtiliyor.

Bugün de Isparta’nın tarihî merkezinde görülebilen yapı, Kutlubey Mahallesi Hasan Fehmi Caddesi No:5 adresinde, Ulu Cami'nin hemen yanında bulunuyor.

Bey Hamamı: Ulu Cami’nin Doğusundaki Tarihi Yapı

Isparta merkezdeki bir diğer tarihî hamam ise Bey Hamamı. Yapı, Ulu Cami’nin doğusunda ve eski Hükümet Konağı çevresinde yer alıyor.

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, hamamın yaptıranı ve yapım tarihinin kesin olarak bilinmediğini belirtiyor. Yapıda soğukluk, ılıklık ve sıcaklık bölümleri bulunuyor. Sıcaklık bölümünde sekiz kurna ve göbek taşı yer alıyor.

Bey Hamamı hakkında farklı kültür envanteri kayıtlarında farklı tarih ve yaptıran bilgileri bulunabildiği için, yapının tarihi konusunda kesin bir tarih vermek yerine mevcut kaynaklardaki farklılığın belirtilmesi daha doğru.

Karaağaç, Sülübey, Sarıkadı ve Yenice Hamamları

Isparta merkezde bugün isimleri tarihî kaynaklarda geçen başka hamamlar da bulunuyor.

Karaağaç Hamamı, Karaağaç Mahallesi halkı tarafından yaptırılmış ve suyu Amine Hatun tarafından sağlanmış. Ancak yapım tarihi konusunda kesin bir bilgi bulunmuyor.

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün tarihî hamamlar listesinde ayrıca Sülübey, Sarıkadı ve Yenice Mahallesi hamamları da Isparta merkezindeki diğer hamamlar arasında sayılıyor. Bu yapıların her biri hakkında günümüzde erişilebilen ayrıntılı bilgi sınırlı olduğundan, tarihlerini kesinleştirmeden aktarmamak gerekiyor.

Eğirdir’de Dündar Bey ve Esma Sultan Hamamı

Isparta’nın ilçelerinde de hamam kültürünün önemli örnekleri bulunuyor.

Eğirdir Çarşı Mahallesi'ndeki yapı Dündar Bey Hamamı, Esma Sultan Hamamı, Çarşı Hamamı veya Aşağı Hamam adlarıyla anılıyor. Yapı 2013-2014 yıllarında gerçekleştirilen restorasyon çalışmalarıyla yeniden düzenlendi ve günümüzde hamam olarak kullanılmaya devam ediyor.

Bu nedenle Eğirdir’e gidenler için tarihî çarşı, Dündar Bey Medresesi ve çevresindeki tarihî yapılarla birlikte hamam da görülebilecek yapılardan biri.

Yalvaç’ta Eski ve Yeni Hamam

Yalvaç ilçesinde de iki önemli tarihî hamam öne çıkıyor.

Yalvaç Eski Hamamı, Osmanlı hamam geleneğinin özelliklerini taşıyor. Soyunmalık, soğukluk, sıcaklık, su deposu ve külhan gibi bölümleri bulunan yapı klasik Türk hamamı plan özelliklerini yansıtıyor.

Yalvaç Yeni Hamamı ise 19. yüzyıla tarihleniyor. Geçirdiği onarımlar nedeniyle ilk özelliklerinin bir bölümünü kaybetmiş olsa da İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü tarafından günümüzde işlevini sürdüren tarihî yapılardan biri olarak belirtiliyor.

Gönen Hamamı: Halk Arasında “Selçuklu Hamamı”

Gönen ilçesindeki hamam da Isparta’nın dikkat çeken tarihî hamamlarından. Halk arasında Selçuklu Hamamı olarak bilinen yapı için farklı dönemlendirmeler bulunuyor. Bu nedenle kesin bir Selçuklu yapısı olarak sunmak yerine, tarihî geçmişi bulunan bir hamam olarak değerlendirmek daha doğru.

Gelendost Avşar Hamamı

Isparta’nın Gelendost ilçesine bağlı Avşar köyünde de tarihî bir hamam bulunuyor. Avşar Hamamı, tek hamam olarak yapılmış kagir bir yapı. Soyunmalık, ılıklık ve sıcaklık bölümleri bulunan yapının bazı bölümleri günümüze ulaşmış durumda.

Bu yapı, Isparta’nın hamam kültürünün yalnızca il merkezindeki yapılardan ibaret olmadığını gösteren örneklerden biri.

Yalvaç’taki Roma Hamamı: Osmanlı’dan Daha Eski Bir Hamam

Isparta’daki hamam tarihini yalnızca Osmanlı dönemiyle sınırlandırmak da doğru değil.

Yalvaç’taki Pisidia Antiokheia Antik Kenti Roma Hamamı, Roma dönemine ait önemli yapılardan. Kültür Portalı, yapıyı kentin kuzeybatısında konumlandırıyor ve kazılarda çeşitli bölümlerinin ortaya çıkarıldığını belirtiyor. Hamamın İS 1. yüzyılın ilk yarısına tarihlendiği aktarılıyor.

Bu yapı, Isparta coğrafyasında hamam kültürünün Osmanlı döneminden çok daha eskiye uzandığını göstermesi açısından ayrıca önemli.

Cumhuriyet Hamamı: Tarihi Yapıdan Günümüz Hamam Kültürüne

Isparta’da bugün hizmet veren hamamlar arasında Cumhuriyet Hamamı da bulunuyor. Emre Mahallesi, Çınar Caddesi'nde yer alan hamam, kadın ve erkek bölümleriyle hizmet veriyor. İşletmenin kendi tarihçesine göre yapı 1980 yılında İsmail Zeki İzci tarafından yeniden düzenlenerek bugünkü Cumhuriyet Hamamı kimliğine kavuştu.

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor: Cumhuriyet Hamamı’nın geçmişiyle ilgili işletmenin anlattığı tarihçe ile akademik çalışmalardaki bilgiler aynı şekilde aktarılmıyor. Bir mimarlık çalışmasında yapının eski Rum Hamamı olarak bilindiği, daha sonra yeniden hamam olarak kullanılmaya başladığı ve 1980'li yıllarda çeşitli eklemeler yapıldığı belirtiliyor. Bu nedenle yazıda yapının tarihini tek bir anlatı üzerinden kesinleştirmek yerine, mevcut kaynakların farklılaştığını belirtmek daha sağlıklı.

Akdeniz Hamamı: Günümüzde Hizmet Veren Hamamlardan Biri

Isparta’da tarihî yapılardan ayrı olarak günümüzde hizmet veren hamamlar da bulunuyor. Bunlardan biri Akdeniz Hamamı Sağlık Kompleksi.

Çünür Mahallesi, 5356 Sokak'ta bulunan tesis, İstanbul Yolu üzerinde hizmet veriyor. Güncel işletme kayıtlarında hamam olarak faaliyet gösterdiği ve kadın-erkek bölümlerinin bulunduğu görülüyor.

Akdeniz Hamamı'nı yazıda tarihî hamamlar listesine dahil etmek yerine, “Günümüzde Hamam Kültürü” başlığı altında değerlendirmek daha doğru.

Isparta’da Hamam Kültürü Nereden Nereye Geldi?

Isparta’daki hamamlar yalnızca yıkanma amacıyla kullanılan yapılar değildi. Tarihî örneklerde vakıflarla ilişkileri, su kaynaklarının kullanımı, mahalle yaşamı ve sosyal hayatla bağlantıları görülüyor.

Dalboyunoğlu Hamamı'nın gelirlerinin cami ve okul gibi vakıf yapılarına ayrılması bunun önemli örneklerinden biri. Hamamların kadın ve erkek bölümlerinin ayrı düzenlenmesi, göbek taşı, kurna, sıcaklık ve ılıklık gibi bölümler ise geleneksel Türk hamamı mimarisinin temel unsurlarını oluşturuyor.

Bugün ise tarihî hamamların bir bölümü kültürel miras olarak korunurken, Cumhuriyet Hamamı ve Akdeniz Hamamı gibi işletmeler hamam geleneğinin günlük yaşam içerisindeki devamını temsil ediyor.

Isparta’daki Hamamları Gezerken Nelere Dikkat Edilmeli?

Isparta’da tarihî hamamları merak edenler için farklı dönemlere ait yapıları birlikte değerlendirmek mümkün:

• Dalboyunoğlu Hamamı: Osmanlı dönemi, Isparta merkez
• Bey Hamamı: Isparta merkez
• Karaağaç Hamamı: Isparta merkez
• Sülübey, Sarıkadı ve Yenice Hamamları: Isparta merkez
• Dündar Bey / Esma Sultan Hamamı: Eğirdir
• Yalvaç Eski ve Yeni Hamamları: Yalvaç
• Gönen Hamamı: Gönen
• Avşar Hamamı: Gelendost
• Antiokheia Roma Hamamı: Yalvaç
• Cumhuriyet Hamamı: Isparta merkez, günümüzde hizmet veren hamam
• Akdeniz Hamamı: Isparta merkez, günümüzde hizmet veren hamam

Isparta’nın hamamları birlikte değerlendirildiğinde, şehrin su ve temizlik kültürünün farklı dönemlerde nasıl şekillendiği görülebiliyor. Bugün ayakta kalan yapılar kadar artık izleri bulunmayan hamamlar da şehrin geçmişteki mahalle ve sosyal yaşamı hakkında önemli ipuçları taşıyor.